We kunnen allemaal een lesje transactionele analyse gebruiken

Ik ben oké, jij bent oké. Drie simpele stappen die het verschil kunnen maken.

We zijn steeds beter geworden in onszelf laten zien. Maar zijn we daardoor ook beter geworden in het zien van de ander? We leven in een tijd waarin alles mogelijk lijkt. Je kunt worden wie je wilt, bereiken wat je wilt en hebben wat je wilt. Als je maar hard genoeg werkt, slim genoeg netwerkt en jezelf goed genoeg op de kaart zet. De wereld is maakbaar en jij bent de maker. Dat klinkt als vrijheid. En in veel opzichten is het dat ook. Maar er zit een schaduwkant aan. Want in een samenleving waarin succes steeds meer wordt gezien als een individuele prestatie, ligt vergelijken voortdurend op de loer. Ben ik succesvol genoeg? Doe ik het beter dan de ander? Hoor ik er eigenlijk wel bij?

We vergelijken onszelf op basis van functietitels, salarissen, prestaties en de perfecte plaatjes die we online voorbij zien komen. Ook op het werk draait het vaak om ontwikkelen, doorgroeien en jezelf onderscheiden. Daar is op zichzelf niets mis mee. Ambitie en persoonlijke ontwikkeling brengen ons verder. Maar wanneer we vooral bezig zijn met onze eigen positie, verliezen we soms iets belangrijks uit het oog: de ander. Want hoe vaak vragen we nog oprecht hoe het met iemand gaat? Zonder meteen advies te geven, onze eigen ervaring te delen of het gesprek weer naar onszelf toe te trekken? Misschien moeten we onszelf wat vaker een andere vraag stellen. Niet alleen, ben ik goed genoeg? Maar ook, hoe gaat het eigenlijk met de ander?

Vier manieren om naar jezelf en de ander te kijken

In de jaren vijftig ontwikkelde de Amerikaanse psychiater Eric Berne de transactionele analyse. Een theorie die inzicht geeft in hoe mensen communiceren, hoe gedragspatronen ontstaan en waarom gesprekken soms vastlopen.

Een bekend onderdeel binnen de transactionele analyse zijn de vier levensposities, die onder andere door Franklin Ernst en Thomas Harris verder zijn uitgewerkt.

Ik ben oké, jij bent niet oké.

Ik weet het beter, mijn manier is de juiste en de ander moet zich aanpassen. Vanuit deze houding plaatsen we onszelf boven de ander. We oordelen sneller en luisteren minder naar andere perspectieven.

Ik ben niet oké, jij bent oké.

De ander is slimmer, succesvoller of beter. Ik schiet tekort. Vanuit deze houding maken we onszelf kleiner en vergelijken we onze eigen waarde voortdurend met die van anderen.

Ik ben niet oké, jij bent niet oké.

Het heeft allemaal weinig zin. Ik vertrouw niet op mezelf en ook niet op de ander. Deze houding kan leiden tot afstand, wantrouwen en het gevoel dat verandering toch niets oplevert.

Ik ben oké, jij bent oké

Ik ben waardevol en jij ook. We hoeven niet hetzelfde te denken, dezelfde kwaliteiten te hebben of dezelfde keuzes te maken om elkaar als gelijkwaardig te zien.

Het interessante is dat we niet voortdurend vanuit dezelfde levenspositie handelen. Afhankelijk van de situatie, onze ervaringen en de mensen om ons heen kunnen we tussen deze posities bewegen.

En juist daarin ligt een kans.

Wanneer de ander onze maatstaf wordt

Ook op de arbeidsmarkt zien we hoe gemakkelijk we in vergelijking en competitie terechtkomen. We willen doorgroeien, resultaten behalen en laten zien wat we waard zijn. Soms plaatsen we onszelf daarbij boven anderen. Soms kijken we juist naar collega's die verder lijken te zijn en vragen we ons af waarom wij dat nog niet hebben bereikt.

Twee verschillende houdingen, maar met iets gemeenschappelijks, de ander wordt de maatstaf voor onze eigen waarde. En dat heeft invloed op hoe we met elkaar omgaan. We luisteren om te reageren in plaats van te begrijpen. We waarderen vooral gedrag dat we herkennen of dat ons iets oplevert. We hebben aandacht voor degene die zichtbaar succesvol is, terwijl de collega die op de achtergrond het verschil maakt gemakkelijk wordt vergeten.

Maar wie voortdurend bezig is om beter te zijn dan de ander, vindt uiteindelijk weinig rust. Er is immers altijd iemand die meer bereikt, sneller groeit of verder lijkt te zijn. En wie zichzelf steeds met anderen vergelijkt, loopt het risico vooral te zien wat er ontbreekt, in plaats van wat er al is. Zo kan de behoefte om succesvol te zijn ons juist verder van elkaar verwijderen.

Gelijkwaardigheid betekent niet dat alles goed is

Wat zou er veranderen als we vaker vanuit 'ik ben oké, jij bent oké' naar elkaar kijken? Misschien zouden we beter luisteren. Niet om als eerste een antwoord te geven, maar om te begrijpen wat iemand werkelijk bedoelt. Misschien zouden we de ander minder snel als concurrent zien, maar als iemand met eigen kwaliteiten, ervaringen en uitdagingen. En misschien zouden we ook anders naar succes kijken.

Niet alleen waardering voor degene met de grootste ideeën, de beste resultaten of het meest uitgebreide netwerk. Maar ook voor de collega die iedere dag zorgt dat het werk doorgaat. Die anderen helpt, verantwoordelijkheid neemt en ervoor zorgt dat de basis op orde blijft. Want een organisatie draait niet alleen op mensen die opvallen. Juist de mensen die minder zichtbaar zijn, leveren vaak een onmisbare bijdrage.

Dat betekent overigens niet dat we alles van elkaar hoeven te accepteren.'Ik ben oké, jij bent oké' betekent niet dat ieder gedrag goed is of dat we elkaar niet kritisch mogen aanspreken. Je kunt iemand als mens respecteren en tegelijkertijd grenzen stellen, feedback geven of aangeven dat iets anders moet. Sterker nog, juist vanuit gelijkwaardigheid moet dat mogelijk zijn. Het verschil zit in de manier waarop we dat doen. Niet vanuit de overtuiging dat de ander minder waard is, maar vanuit respect voor elkaar.

Het begint niet alleen bij jezelf

We kunnen allemaal leren om beter te luisteren, minder te oordelen en meer waardering uit te spreken. Maar daarmee zijn we er nog niet. Want ook de omgeving waarin we werken heeft invloed op hoe we met elkaar omgaan. Een organisatie kan medewerkers stimuleren om samen te werken, maar wanneer vooral individuele prestaties worden beloond, ontstaat gemakkelijk onderlinge competitie. Een leidinggevende kan zeggen dat iedereen gelijkwaardig is, maar wanneer medewerkers nauwelijks ruimte krijgen om hun mening te geven of fouten te maken, blijft daar in de praktijk weinig van over. En een organisatie kan aandacht voor medewerkers belangrijk vinden, maar als de werkdruk structureel te hoog is, ontbreekt vaak de tijd om werkelijk naar elkaar om te kijken. Gelijkwaardigheid vraagt daarom niet alleen iets van medewerkers, maar ook van leidinggevenden en organisaties. Van de manier waarop we prestaties beoordelen, ontwikkeling stimuleren, feedback geven en met verschillen omgaan.

Leidinggeven vanuit 'ik ben oké, jij bent oké' betekent niet dat je geen richting geeft of besluiten neemt. Het betekent dat je de ander serieus neemt, ruimte biedt en verantwoordelijkheid durft te delen. Niet boven iemand gaan staan omdat je een andere functie hebt, maar begrijpen dat iedereen vanuit zijn eigen rol iets bijdraagt. Want samenwerken wordt pas echt waardevol wanneer we niet voortdurend hoeven te bewijzen wie de belangrijkste is.

Van ik naar wij in drie simpele stappen

De beweging naar 'ik ben oké, jij bent oké' hoeft niet ingewikkeld te zijn. Het begint met drie vaardigheden die we iedere dag kunnen toepassen.

1. Vraag door

Stel na 'hoe gaat het?' nog een tweede vraag. En luister vervolgens naar het antwoord. Vaak vertellen mensen pas iets wanneer ze merken dat je daadwerkelijk geïnteresseerd bent.

2. Luister zonder meteen iets op te lossen

Niet ieder verhaal vraagt om advies, een oplossing of een vergelijkbare ervaring van jezelf. Soms heeft iemand vooral behoefte aan aandacht en erkenning.

3. Spreek waardering uit

Niet alleen voor bijzondere prestaties, maar juist ook voor het werk dat vanzelfsprekend lijkt. Voor de collega die altijd klaarstaat, verantwoordelijkheid neemt of ervoor zorgt dat anderen hun werk kunnen doen.

En merk je dat je jezelf tijdens een gesprek met de ander vergelijkt? Vraag jezelf dan eens af waarom. Wat levert die vergelijking je eigenlijk op? En helpt die gedachte je om de ander beter te begrijpen? Alleen al door je daarvan bewust te worden, ontstaat ruimte om anders te reageren.

Niet alles draait om jou. En dat is juist de kracht.

De maakbare samenleving heeft ons veel gebracht. Meer mogelijkheden om onszelf te ontwikkelen, onze eigen keuzes te maken en ambities na te streven. Maar misschien zijn we onderweg iets belangrijks vergeten. Dat niet alles draait om individuele prestaties. Dat succes niet altijd zichtbaar is. En dat niemand alles alleen kan.

We hebben elkaar nodig. Op het werk, thuis en in de samenleving. Niet omdat we allemaal hetzelfde zijn of hetzelfde moeten denken, maar juist omdat we verschillend zijn en elkaar kunnen aanvullen. Misschien moeten we daarom wat minder bezig zijn met de vraag of we beter zijn dan de ander. En wat vaker met de vraag wat we voor elkaar kunnen betekenen.

Ik ben oké. Jij bent oké.

Zes eenvoudige woorden. Geen garantie dat we het altijd met elkaar eens zijn, maar wel een uitgangspunt om elkaar met respect te blijven ontmoeten. Want misschien begint echte vooruitgang niet op het moment dat we onszelf weten te onderscheiden, maar op het moment dat we de ander werkelijk weten te zien.      

Dit artikel is geschreven door Eva Vles

Wie Eva kent, zal zich kunnen vinden in de volgende woorden die haar omschrijven: veelzijdig, deskundig, doortastend en betrokken.